Nathan Cofnas, UGent en academische vrijheid - universiteiten moeten feiten onderzoeken, geen onderzoekers veroordelen
De schorsing van Nathan Cofnas door UGent roept een principiële vraag op over academische vrijheid. Rector Petra De Sutter en haar universiteit zeggen discriminatie, haat en racisme te willen bestrijden. Dat moet op zichzelf vanzelfsprekend zijn. Maar juist een universiteit moet onderscheid blijven maken tussen discriminatie van personen en onderzoek of kritiek waarvan de conclusies als controversieel, onaangenaam of zelfs kwetsend worden ervaren. Wanneer dat onderscheid verdwijnt, dreigt de universiteit van onderzoeksinstituut in een politiek-morele scheidsrechter te veranderen.
Cofnas werd op 20 augustus preventief geschorst terwijl UGent onderzoekt of er voldoende gronden bestaan om zijn dossier aan een disciplinair orgaan voor te leggen. De universiteit benadrukt tegelijkertijd dat ze niet op de uitkomst wil vooruitlopen. Dat laatste is essentieel. Een onderzoeker schuldig verklaren voordat zorgvuldig is vastgesteld welke regels hij precies heeft overtreden, zou haaks staan op de normen die een universiteit zelf behoort te verdedigen.
De zaak is extra beladen vanwege Jason Arday. Nathan Cofnas bracht ernstige beschuldigingen naar buiten over Ardays academische werk en publieke levensverhaal. Daarna berichtten media onder meer over meer dan honderd passages in Ardays proefschrift die identiek of vrijwel identiek zouden zijn aan eerder gepubliceerd werk. Arday ontkende plagiaat, terwijl hij sommige andere beweringen over zijn prestaties later bijstelde. Zijn universiteit, Cambridge, kreeg daardoor eveneens moeilijke vragen te beantwoorden.
Het tragische overlijden van Arday mag echter niet worden gebruikt om zonder bewijs een causaal verband met Cofnas te leggen. Op dit moment loopt er nog een gerechtelijk onderzoek naar de omstandigheden van Ardays dood. De politie beschouwt de omstandigheden niet als verdacht, terwijl de lijkschouwer vanwege aanwijzingen voor een mogelijk onnatuurlijke dood nader onderzoek noodzakelijk acht. Wie nu al definitief stelt dat Cofnas verantwoordelijk was voor Ardays overlijden, loopt dus op de feiten vooruit.
Dat betekent niet dat Cambridge buiten schot moet blijven. Integendeel. Wanneer achteraf blijkt dat er ernstige problemen bestonden met het academische werk of de voorstelling van prestaties van iemand die tot hoogleraar werd benoemd, moet worden onderzocht hoe de selectie- en controleprocedures hebben gefunctioneerd. Een universiteit heeft zowel tegenover haar wetenschappers als tegenover het publiek de verantwoordelijkheid om benoemingen op controleerbare academische kwaliteit te baseren.
Daar raakt deze affaire aan academische vrijheid. Wetenschap kan alleen functioneren wanneer hypotheses, gegevens, publicaties en academische kwalificaties kritisch onderzocht mogen worden. De identiteit van degene die kritiek levert of van degene op wie kritiek wordt geleverd, behoort niet te bepalen of feiten onderzocht mogen worden. Dezelfde maatstaf moet voor iedereen gelden.
Juist daarom is ook de bredere koers van UGent relevant. De universiteit heeft de afgelopen jaren besloten verschillende samenwerkingen met Israëlische instellingen af te bouwen wanneer haar mensenrechtencommissie die partners negatief beoordeelde. In 2026 versnelde zij de uitstap uit vijf Horizon-projecten. Dat is overigens niet hetzelfde als een volledige boycot van alle Israëlische academische instellingen: UGent heeft zo'n algemene boycot tot dusver niet ingevoerd. Echter, met twee maten meten doet UGent wel. Er zijn genoeg universiteiten uit niet-democratische landen met een povere staat van dienst inzake mensenrechten te vinden in de wereld, maar alleen Israëlische instellingen die tot de wereldtop behoren - UGent staat niet in de top 100 - worden geboycot door De Sutter.
Toch ontstaat een patroon dat kritisch besproken mag worden. Een universiteit moet ervoor waken dat maatschappelijke druk, activisme of politieke gevoeligheid bepalender worden dan consequente, vooraf vastgelegde academische normen. Wanneer een controversiële onderzoeker onderwerp wordt van disciplinaire maatregelen, moet daarom glashelder zijn welke concrete gedragsregel is overtreden, en niet alleen dat zijn conclusies als beledigend of maatschappelijk ongewenst worden ervaren.
In het op 26 augustus verschenen interview met TRIGGERnometry krijgt Nathan Cofnas uitgebreid de gelegenheid zijn eigen kant van de affaire uiteen te zetten. Het programma presenteert hem nadrukkelijk als een controversiële onderzoeker en bespreekt zowel de zaak-Arday als wat hem de afgelopen weken zelf is overkomen. Dat interview hoeft niemand van eigen denkbeelden te overtuigen. Het is juist nuttig omdat luisteraars daardoor zijn argumenten rechtstreeks kunnen beoordelen in plaats van uitsluitend via voor- of tegenstanders.
Daarmee komen we bij het fundamentele punt van academische vrijheid: vrijheid van onderzoek betekent niet dat iedere theorie juist is. Het betekent evenmin dat wetenschappers gevrijwaard zijn van kritiek of disciplinaire regels. Het betekent wél dat controversiële beweringen in beginsel met argumenten, methodologie, cijfers en tegenonderzoek moeten worden bestreden.
Een gedachte van Ayn Rand is hier relevant: “The smallest minority on earth is the individual.” Haar bredere punt was dat individuele rechten betekenisloos worden wanneer mensen uiteindelijk alleen als leden van groepen worden behandeld. Voor universiteiten ligt daar een belangrijke les. Wie werkelijk tegen discriminatie is, moet onderzoekers en studenten uiteindelijk als individuen beoordelen: op hun handelen, argumenten en werk, niet op huidskleur, afkomst, religie of groepsidentiteit.
UGent moet daarom niet bepalen welke onderzoeker maatschappelijk welkom is, maar of wetenschappelijke en professionele regels daadwerkelijk zijn overtreden. En Cambridge moet kritisch onderzoeken hoe de eigen procedures rond Arday hebben gefunctioneerd. Universiteiten bewijzen minderheden noch de wetenschap een dienst wanneer verschillende maatstaven worden gehanteerd. Gelijke behandeling betekent uiteindelijk iets heel eenvoudigs: dezelfde regels, hetzelfde bewijs en dezelfde intellectuele vrijheid voor iedereen.
Hier gaat UGent onder leiding van De Sutter wederom de fout in. Woke en DEI (Diversiteit, Gelijkheid/Rechtvaardigheid en Inclusie) zijn overal in het westen op zijn retour behalve bij de UGent van Petra De Sutter.
Beeld credits: Tim Alex via Unsplash
