Merkel, Duitsland en Europa: zestien jaar gemiste kansen
Bijgewerkt op: 18 aug
Wie de balans opmaakt van zestien jaar Angela Merkel, kan niet om drie begrippen heen: Merkel, Duitsland en Europa. Van 2005 tot 2021 gold Merkel als de rustige, rationele leider die haar land veilig door iedere crisis loodste. Maar achter die façade van stabiliteit stapelden zich louter structurele problemen op. Merkel, Duitsland en daarmee ook Europa kozen te vaak voor uitstel boven hervorming, voor goedkope energie boven geopolitieke veiligheid en voor crisismanagement boven een visie op de toekomst. De rekening daarvan werd pas na haar vertrek zichtbaar.
Merkels grote politieke talent was het beheersen van het heden. Haar zwakte was het voorbereiden op de toekomst. Dat onderscheid is essentieel. Tijdens haar kanselierschap groeide Duitsland uit tot een economisch zwaargewicht met een lage-lonen, op export gerichte economie en bleef de werkloosheid relatief laag. Dat mag niet worden ontkend. Echter, de fundamenten hiervoor zijn gelegd door de linkse kanselier Gerhard Schröder die structurele hervormingen doorvoerde. Juist de welvaart van de Merkel jaren bood een historische kans om infrastructuur, defensie, energievoorziening en digitale economie grondig te moderniseren. Die kans werd vrijwel niet benut. Ook onafhankelijke analyses van Merkels nalatenschap wijzen op tekortschietende technologische en infrastructurele modernisering. Bovendien werd de defensie onder Merkel en minister Ursula von der Leyen zo goed als afgeschaft, dit terwijl Putins Rusland sinds 2005 buurlanden binnenviel. Tenslotte heeft Merkel de grenzen voor migranten uit de islamitische wereld wijdopen gezet met alle criminaliteit en terreurproblemen van dien.
De euro: crisis bezworen, probleem niet opgelost Tijdens de eurocrisis presenteerde Merkel zich als bewaker van financiële discipline. Griekenland en andere Zuid-Europese landen moesten hervormen en bezuinigen in ruil voor Europese steun. Onder Duitse leiding werden noodmechanismen opgezet om eurolanden in financiële problemen overeind te houden.
Daarmee werd de euro gered, maar de fundamentele zwakheden van de muntunie verdwenen niet. Een muntunie zonder volwaardige politieke en fiscale unie bleef bestaan, terwijl schulden, concurrentiekracht en economische ontwikkeling tussen lidstaten sterk uiteenliepen. Critici verwijten Merkel bovendien dat de harde aanpak van Griekenland de Europese tegenstellingen verdiepte want Frankrijk, mocht kennelijk omdat het Frankrijk is, doorgaan met geld uitgeven dat er niet is, zonder enige vorm van sociaal-economische hervormingen.
Zo ontstond een patroon dat kenmerkend werd voor Merkel, Duitsland en Europa: voorkomen dat een crisis vandaag explodeert, zonder een antwoord te geven op de vraag hoe dezelfde crisis morgen structureel kan worden voorkomen.
Rusland: handel werd verward met veiligheid
Nergens waren de gevolgen ernstiger dan bij Rusland. Duitsland hield jarenlang vast aan het idee dat economische verwevenheid Moskou uiteindelijk tot een voorspelbare partner zou maken. Zelfs na de Russische annexatie van de Krim in 2014 veranderde de fundamentele Duitse energiekoers niet.
De sluiting van alle Duitse kerncentrales en het bouwen van Nord Stream werd het symbool van die denkfout. Merkel stond in 2011 bij de ingebruikname van de eerste Nord stream-gaspijpleiding en sprak toen over een betrouwbare samenwerking met Rusland. Later werd duidelijk hoe kwetsbaar de Duitse afhankelijkheid van Russisch gas het land maakte. Deskundigen hebben achteraf juist het toestaan van die eenzijdige energieafhankelijkheid als een belangrijk politiek verzuim aangemerkt.
Daarbij kwamen waarschuwingen uit Polen, Oekraïne, de Baltische staten en de Verenigde Staten. De regering in Berlijn onder Merkel behandelde Nord Stream al die tijd als economisch project, terwijl het voor Moskou ook geopolitieke betekenis had.
Defensie: het vredesdividend werd te lang geïncasseerd Hetzelfde kortetermijndenken trof de Bundeswehr. In 2011 werd onder Merkel de dienstplicht opgeschort en werd de krijgsmacht verder omgevormd tot een vrijwilligersleger.
Op zichzelf hoeft een beroepsleger geen zwak leger te betekenen. Het probleem was dat Duitsland tegelijkertijd niet meer investeerde in materieel, voorraden en operationele inzetbaarheid. Merkel erkende later zelf dat er nog veel moest gebeuren om de Bundeswehr modern uit te rusten.
Ook hier zien we het probleem van Merkel, Duitsland en Europa terug. Duitsland profiteerde van de gratis Amerikaanse veiligheidsparaplu en van een relatief vreedzaam Europa, maar bereidde zich op geen enkele wijze voor op het moment waarop die vanzelfsprekendheden zouden verdwijnen. Terwijl toen al duidelijk was dat landen als Rusland, Iran en China het Westen als vijand aanmerken.
Energiewende: idealisme zonder voldoende strategische reserve Na Fukushima besloot Merkel in 2011 tot een Duitse kernuitstap. Tegelijkertijd werd fors ingezet op wind- en zonne-energie. De klimaatambitie daarachter was al onbegrijpelijk, maar de combinatie met de Russische gasafhankelijkheid maakte het beleid strategisch nog riskanter.
Een verstandiger energiebeleid had klimaatdoelen gekoppeld aan leveringszekerheid, betaalbaarheid en geopolitieke onafhankelijkheid. Kernenergie is klimaatneutraal.
Kernenergie en aanvulling met olie en gas, wind en zonne-energie hadden als onderdelen van één veiligheidsstrategie moeten worden behandeld. In plaats daarvan ontstond een systeem waarin Duitsland voor zijn industriële model in belangrijke mate rekende op Russische importenergie en stabiele internationale verhoudingen. De kerncentrales leverden betrouwbare, goedkope en schone energie. Nu is Duitsland de grootste vervuiler geworden door het stoken van kolen en import van gas en olie.
Toen de veronderstelling van goedkope, schone energie veronderstelling wegviel, bleek hoe kwetsbaar de Merkel-politiek in de praktijk was.
Het land van ingenieurs miste de digitale revolutie Misschien is het meest pijnlijke verwijt aan Merkels economische beleid dat Duitsland tijdens een periode van enorme welvaart onvoldoende moderniseerde. Terwijl de Verenigde Staten technologiebedrijven als Google, Amazon, Apple, Microsoft en later grote AI-platforms voortbrachten en China een eigen digitale industrie bouwde, bleef Duitsland inzetten op auto's, machines en chemie – de kampioenen van de twintigste eeuw.
Merkel erkende zelf dat Duitsland achterliep met digitale overheidsdiensten en dat digitalisering en 5G dringend moesten worden ontwikkeld. Haar beroemde uitspraak uit 2013 dat het internet voor velen nog Neuland was, werd juist daarom het symbool van een land dat technologisch achter zijn industriële reputatie begon aan te lopen. Overige landen in Europa hebben supersnel internet en een digitale economie, en in Duitsland gebruikt men nog de fax.
Merkel, Duitsland en daarmee ook Europa beschermden te lang het bestaande economische model in plaats van agressief te investeren in software, cloudtechnologie, halfgeleiders, digitale infrastructuur en nieuwe ondernemingen.
De harde infrastructuur, zoals wegen en spoorwegen is zwaar verwaarloosd onder Merkel. Duitse treinen hebben eindeloze vertragingen, de snelwegen zijn niet verbreed en zitten vol gaten, bruggen moeten vervangen worden en het openen van een nieuwe luchthaven in Berlijn was een bouwdrama van jewelste.
Migratie: humaniteit zonder overtuigende langetermijnstrategie Dan resteert Merkels meest controversiële beslissing: de migratiecrisis van 2015. Meer dan een miljoen vluchtelingen en migranten bereikten Duitsland in de periode waarin Merkel weigerde de grens te sluiten. Haar “Wir schaffen das” werd wereldwijd het symbool van haar beleid.
Dat beleid was gebaseerd op een humanitaire kant die serieus genomen moet worden. Veel mensen vluchtten daadwerkelijk voor de oorlog in Syrië, maar dat betekent niet dat zij in Europa moeten worden opgevangen. Een groot aantal nieuwkomers met name uit Syrië, steunde niet Assad maar IS. Die mensen zijn zonder enige controle Europa binnen gekomen. Daarmee kwamen steden en deelstaten aanvankelijk zwaar onder druk te staan en kreeg de anti-migratiepartij AfD politiek de wind in de zeilen.
Het probleem was daarom niet simpelweg “de islam” of de komst van buitenlanders. Het politieke probleem was dat grootschalige immigratie onvoldoende werd gekoppeld aan controle over de buitengrens, selectie, snelle asielprocedures, opvang in de regio, terugkeerbeleid, integratie en een open discussie over culturele spanningen. Humaniteit zonder beheersbaarheid ondermijnt uiteindelijk het maatschappelijke draagvlak voor humaniteit zelf.
De prijs van zestien jaar stabiliteit
Angela Merkel was een incompetente kanselier. Haar tactische politieke kwaliteiten waren uitzonderlijk slecht en toch werd ze door velen bejubeld. De paradox van haar nalatenschap: ze was bijzonder goed in het stabiliseren van crises en veel minder succesvol in het voorkomen van de volgende. Strategisch inzicht miste ze volledig en uit puur politiek opportunisme maakte ze ad-hoc beleid.
De euro bleef kwetsbaar, defensie werd zwaar verwaarloosd, Rusland werd totaal onderschat, energiepolitiek werd losgekoppeld van strategische geopolitiek, digitalisering liep enorm achter en migratie verdeelde de samenleving tot op het bot. Zelfs de huidige Duitse regering spreekt inmiddels over jarenlang onderschatte geopolitieke, economische en demografische risico's en over de noodzaak van modernisering van defensie, economie, energie en digitalisering en is niet meer in staat het wanbeleid van zestien jaar Merkel bij te draaien.
Daarom verdient de geschiedenis van Merkel, Duitsland en Europa een veel kritischer oordeel dan het gebruikelijke beeld van zestien rustige jaren onder “Mutti”. Merkel gaf Duitsland een vals gevoel van stabiliteit toen het economisch goed ging. Maar politiek leiderschap wordt uiteindelijk niet alleen beoordeeld op de problemen die tijdens een ambtstermijn worden beheerst. Het wordt ook beoordeeld op de problemen die men aan zijn opvolgers nalaat.
En juist die erfenis blijkt bijzonder kostbaar.
Beeld credits: Angelo Abear via Unsplash
