Illegale migratie Ceuta en Marokko - Europa laat zich opnieuw chanteren

Illegale migratie, Ceuta- en Marokko-migratie domineren deze week opnieuw het Europese nieuws.

De gebeurtenissen in de Spaanse enclave Ceuta laten niet alleen zien dat Europa de controle over zijn buitengrenzen verliest, maar vooral dat landen als Marokko migratie bewust inzetten als politiek drukmiddel. De Europese reactie is al jaren dezelfde: veel woorden, veel geld en nauwelijks gevolgen voor de landen die Europa onder druk zetten. Dat moet veranderen. Europa laat zich opnieuw chanteren.

De gebeurtenissen van deze week in Ceuta zouden in Brussel, Madrid en alle Europese hoofdsteden alle alarmbellen moeten laten afgaan. Opnieuw zagen we honderden migranten de Spaanse enclave bereiken vanuit Marokko. Opnieuw werd zichtbaar hoe kwetsbaar de Europese buitengrens is. En opnieuw bleek dat Europa nauwelijks grip heeft op een situatie die allang geen humanitaire crisis meer is, maar steeds nadrukkelijker een geopolitiek machtsmiddel. 

Fort Europa

Wie doet alsof dit een spontane migratiestroom was, houdt zichzelf voor de gek. Marokko beschikt over een omvangrijk veiligheidsapparaat en heeft de afgelopen jaren meer dan eens bewezen dat het zijn grenzen uitstekend kan controleren wanneer het daar belang bij heeft. De plotselinge toename van de Ceuta-migratie is daarom geen natuurverschijnsel. Het is een politieke keuze. Migratie is voor Marokko inmiddels uitgegroeid tot een vast onderdeel van de buitenlandse politiek van Rabat. Zodra de regering meer financiële steun, diplomatieke concessies of politieke ruimte wil, lijkt de grensbewaking ineens minder belangrijk te worden. Het patroon is inmiddels zo vaak herhaald dat niemand nog serieus kan volhouden dat dit telkens toeval is. 

Het wrange is dat Europa zich telkens opnieuw laat verrassen, terwijl het precies weet hoe dit spel wordt gespeeld. Na iedere nieuwe migratiegolf volgen dezelfde rituelen. Europese leiders spreken hun zorgen uit, bezoeken Rabat, kondigen extra samenwerking aan en maken opnieuw miljoenen of zelfs miljarden euro's vrij voor grensbewaking. Vervolgens keert de rust tijdelijk terug, totdat de volgende crisis ontstaat en de Marokko-migratie opnieuw als drukmiddel wordt ingezet. Europa betaalt feitelijk om niet gechanteerd te worden. Dat is geen strategie. Dat is capitulatie. En niet alleen in het geval van Marokko gebeurt dit, Turkije onder president Erdogan is er ook zeer bedreven in. Daarnaast zijn de andere niet-democratische “buurlanden” van de EU in Noord-Afrika en ook Wit-Rusland prima in staat om geld los te peuteren van Europa met dit soort chantagepraktijken. 

Maar de verantwoordelijkheid ligt niet uitsluitend bij Marokko. Ook de Spaanse regering draagt een zware verantwoordelijkheid voor de aantrekkingskracht die van haar migratiebeleid uitgaat. Het Spaanse Hooggerechtshof maakt het inmiddels onmogelijk om migranten die via zee aankomen direct terug te sturen. Daarmee is de juridische werkelijkheid voor mensensmokkelaars en potentiële migranten eenvoudig geworden: eenmaal Spaans grondgebied bereiken betekent vaak een langdurige procedure, waarbij de kans op verblijf aanzienlijk groter is dan de kans op snelle terugkeer. 

Daar bovenop komt het beleid van premier Pedro Sánchez, die uiteindelijk ongeveer een miljoen illegaal in Spanje verblijvende migranten uitzicht wil bieden op legalisering. Welke boodschap gaat daarvan uit? Dat wie erin slaagt Spanje te bereiken en lang genoeg in het land blijft, uiteindelijk kans maakt op een verblijfsvergunning. Dat is precies waarom illegale migratie blijft toenemen. Mensen reageren nu eenmaal op kansen. Wanneer de kans op legalisering groter wordt, neemt ook de aantrekkingskracht toe.  

De gevolgen beperken zich niet tot Spanje. Spanje bewaakt een buitengrens van het Schengengebied. Wanneer één lidstaat een beleid voert dat aantrekkelijker is dan dat van andere landen, ondermijnt dat het vertrouwen waarop Schengen is gebouwd. Waarom zouden andere lidstaten hun binnengrenzen openhouden als de buitengrens niet effectief wordt beschermd? Ook het Dublin-akkoord en het Europese migratiepact komen daardoor opnieuw op losse schroeven te staan. Uiteindelijk raakt illegale migratie heel Europa en niet alleen Spanje. Een migrant die legaal in Spanje verblijft kan linea recta legaal doorreizen naar het veel welvarendere Noordwest-Europa. Naar landen als België, Nederland en Duitsland dus die al zeer dicht bevolkt zijn en een enorme hoeveelheid migranten binnen hun grenzen hebben. 

Toch blijft Europa zich richten op symptoombestrijding in plaats van op de oorzaak. De echte oorzaak ligt niet in Ceuta, maar in Rabat en Ankara. Marokko en Turkije hebben de afgelopen jaren herhaaldelijk laten zien dat zij migratie beschouwen als een geopolitiek instrument. Het openen of sluiten van migratieroutes wordt onderdeel van onderhandelingen over geld, handel en politieke concessies. Dat is een cynische strategie waarbij kwetsbare mensen worden gebruikt als drukmiddel tegen Europese regeringen. 

Waarom zouden deze landen daarmee stoppen? De methode werkt immers uitstekend. Iedere nieuwe migratiecrisis leidt uiteindelijk tot nieuwe financiële steun, nieuwe afspraken en nieuwe economische voordelen. Europa beloont feitelijk het gedrag waarover het zich tegelijkertijd beklaagt. Marokko-migratie is daardoor uitgegroeid tot een winstgevend onderhandelingsinstrument. 

Dat is des te opmerkelijker omdat de Europese Unie economisch vele malen sterker staat dan de landen die haar onder druk zetten. De Europese interne markt behoort tot de grootste economische blokken ter wereld. Toegang tot die markt is voor landen als Marokko en Turkije van levensbelang. Beide landen profiteren van omvangrijke handelsrelaties met de Europese Unie. Daarnaast ontvangt Marokko miljarden euro's aan Europese steun voor economische ontwikkeling, grensbewaking en samenwerking. 

Toch gebruikt Europa deze machtspositie nooit als pressiemiddel. Alsof economische invloed iets is waarvoor je je moet schamen. Internationale politiek draait niet om goede bedoelingen, maar om belangen. Landen handelen wanneer de kosten van niets doen hoger worden dan de kosten van meewerken. 

Juist daarom is het interessant om te kijken naar de aanpak van de Verenigde Staten onder president Donald Trump. Zijn stijl was confronterend, maar op dit punt was de boodschap helder: landen die niet meewerkten konden rekenen op gigantische economische consequenties. Mexico werd onder zware druk gezet om de eigen grensbewaking met Guatemala fors op te voeren. Ook Colombia werkte uiteindelijk mee met het terugnemen van illegalen nadat economische druk was opgevoerd. Turkije werd met één dreigtweet door Trump een faillissement ingeduwd toen Erdogan een Amerikaanse dominee in de gevangenis had laten zetten en niet wilde vrijlaten. Trump had al deze landen binnen enkele dagen in het gareel. De les is eenvoudig: dreigen met zware economische maatregelen werkt, echter het werkt alleen als de tegenpartij gelooft dat je bereid bent ze daadwerkelijk uit te voeren. En bij Trump geloven ze dat.  

Europa beschikt over evenveel economische invloed, maar mist de politieke wil en eenheid om die te gebruiken. In plaats van harde voorwaarden te verbinden aan miljardensteun en handelsovereenkomsten blijft de Europese Unie hopen dat diplomatiek overleg voldoende is. De praktijk bewijst al jaren het tegendeel. 

Als Europa werkelijk controle wil krijgen over illegale migratie, zal het een fundamenteel andere koers moeten varen. Financiële steun en handelsovereenkomsten moeten afhankelijk worden gemaakt van aantoonbare resultaten bij grensbewaking en terugkeer. Landen die migratie bewust als politiek drukmiddel inzetten, moeten rekening houden met directe gevolgen. Denk aan een visumplicht met lange wachttijden, het opschorten van subsidies, het herzien van handelsverdragen, het tegenhouden van pensioen- en uitkeringsbetalingen, totale controle op financiële transacties en hoge handelstarieven. Niet uit wraak, maar omdat internationale samenwerking alleen werkt wanneer afspraken consequenties hebben. Als Europa net als Trump één tweet uitstuurt, dan hebben al die dreigementen al hun nut bewezen en zullen die landen direct meewerken. 

Tegelijkertijd moet Europa duidelijk maken dat illegale binnenkomst niet automatisch leidt tot een langdurig verblijfsperspectief. Een streng, voorspelbaar en geloofwaardig migratiebeleid is uiteindelijk eerlijker dan een systeem dat mensen de indruk geeft dat de gevaarlijke oversteek uiteindelijk wordt beloond. 

Ceuta-migratie was deze week geen incident. Het was opnieuw een demonstratie van de zwakte van het huidige Europese migratiebeleid. Zolang Europa weigert zijn economische macht te gebruiken, blijft het speelbal van regimes die migratie als geopolitiek wapen inzetten. En zolang regeringen zoals die van Pedro Sánchez de indruk wekken dat illegale migratie uiteindelijk kan uitmonden in legalisering, zal de druk op de Europese buitengrenzen blijven toenemen. 

Europa beschikt over alle economische, diplomatieke en politieke middelen om deze ontwikkeling te keren. Wat ontbreekt, is niet de macht. Wat ontbreekt, is de politieke moed om die macht eindelijk te gebruiken. 

Beeld credits: Hartono Creative Studio via Unsplash